Si Lola

Ang hirap magpigil ng luha. Nakatingin lang ako sa kanya; nagpupumilit akong ngumiti. Tahimik. Parang may kamay na nakahawak ng mahigpit sa lalamunan ko, pinipigilan ang bawat salitang gustong ilabas ng bibig. Nababalot ng lamig ang puso ko, lamig na gumagapang, umiikot sa baga, sa bituka, sa buong pagkatao ko.

Malapit na siyang kunin pero parang wala lang sa amin. Parang normal na araw lang, tulad ng dati. Normal na araw na matatapos na halos hindi kami nag-uusap. Mga normal na araw na sa sobrang dami, ni hindi ko naisip na bilang pala at mauubos din.

• • •

Nakakainis. Istorbo sa tulog ang pagbangon sa madaling araw para pagbuksan ng pinto si Lola. Lagi na lang ako, kasi ako lang naman ang pumapayag na tumayo mula sa mahimbing na tulog. At kahit gusto nila Mama, ako pa rin naman ang tinatawag ni Lola. “Bum… bum…” habang walang tigil na kumakatok sa pinto. Babangon ako, at halos ayaw kong imulat ang mga mata ko sa takot na makakita ng white lady sa madilim na sala. Bubuksan ang pinto, at papasok si Lola. Minsan, hindi ako papansinin. Minsan, galit, kasi ang tagal bago ko buksan ang pinto. Kadalasan, ngingitian ako bago pumasok.

Inabot nanaman ng madaling-araw ang reyna ng sugal.

Pagsapit ng umaga, kung hindi bangayan nina Mama at Lola ang magsisimula ng araw ko, si Lola rin na tumatawag sa’kin. Syempre, mas gusto ko na ‘yung pangalawa. Nakakapagod kasi ang ulit-ulit nilang pag-aaway tungkol sa pagsusugal ni Lola, tapos ilang araw silang hindi nagpapansinan, tapos magbabati, at mag-aaway ulit.

“Bum…” tawag niya.

Ginising na nga ako ng madaling-araw, siya pa ang gigising sa akin sa umaga. Paglapit ko, hahalikan ako agad. Ilalapit ko sa kanya ang ulo ko, kasi ayaw kong nagpapahalik sa kanya sa pisngi. Amoy beha kasi siya, amoy sigarilyo. Matapos humalik, uutusan niya akong bumili ng coke at boy bawang. Kahit na halatang-halata sa mukha ko na ayokong lumabas. Pero hindi ko siya matitiis, kaya wala rin akong takas.

Kahit kailan, hindi niya ako pinalo. Kahit na si ate, ipinasok niya sa sako. At si bunso, pinalo niya na ng  hanger. Si Bum, hindi. Si Bum ang paboritong apo. Si Bum, dahil n’ung sanggol pa siya, iyak siya ng iyak dahil sa lagnat, ayaw ni Lola na paliguan siya. Hindi pwedeng paliguan ang batang may lagnat, sabi niya. Sa kakaiyak, bigla na lang tumahimik si Bum. Nakabukas ang bibig at hindi na humihinga. Isinugod siya sa ospital, at sa kabutihang palad, hindi naman napahamak pa. Simula n’un, siya na ang pinakamahal ni Lola. Simula n’un, bantay-sarado na si Bum kay Lola. Hinahatid siya sa eskwela, at hihintayin hanggang pag-uwi. Kapag nasa bahay, hindi makapaglaro sa labas si Bum dahil ayaw ni Lola. Hindi siya pwedeng masugatan, kahit maliit na galos man lang. Hindi siya pwedeng mapabayaan. At simula n’un, sa mata ni Lola, si Bum lang ang matalino. Si Bum lang ang maganda. “Pinakamaganda sa balat ng lupa” si Bum.

Si Mama, kay bunso. Si Papa, kay Ate. Ako, si Bum, kay Lola.

Sa araw-araw na ginawa ng Diyos, n’ung elementary ako, lagi akong umiiyak dahil tinutukso ako ng mga kaklase ko. Buko dahil malaki ang noo. Dwende dahil maliit. Kamatis dahil pula at malaki ang ilong. Pero hindi ako umuuwi na umiiyak. Alam kong papagalitan ako ni Mama at sasabihin lang niyang wag akong paapekto. Ako pa ang uulanin ng sermon. Pero minsan, sa sobrang sakit ng loob ko sa kaklase kong nang-asar sa akin, hindi ko naiwasan umuwi na humahagulgol. Pagpasok ng gate ng bahay, sakay ng tri-bike ng hatid-sundo kong si Kuya Amang, hindi ako makatayo sa kakaiyak. Nasa garahe si Lola. Tinanong kung bakit ako umiyak, sumakay ng tri-bike, bumalik sa eskwelahan. Tinuro ko ‘yung lalaking nagpaiyak sa akin. Lumapit si Lola, hinawakan ito sa kwelyo, inangat at binantaan. Wag na raw akong paiiyakin. Ibinaba niyang takot na takot ang kaklase ko. Simula n’un, bihira na akong tuksuhin sa eskwelahan.

Si Lola din ang kasama ko n’ung first communion ko. Kakanta ako n’un ng Responsorial Psalm kaya inayusan niya ako. Naalala kong habang kumakanta, nakita kong nakangiti at natatawa ang mga guro kong nakaupo sa harapan. Akala ko n’un, natutuwa sila sa pagkanta ko. Nalaman kong tinatawanan nila ang makapal na blush-on na nilagay ni Lola bago kami umalis. Pulang-pulang pisngi, at pati labi, katulad ng sa kanya.

Tuwing umaga, ipagluluto niya kaming magkakapatid ng sinangag tsaka itlog na may sibuyas, tapos nakahilera kami sa mesa at sinusubuan niya kami ng nagkakamay. Isa-isa kaming lalapit, pumapatong pa nga minsan sa mesa. Isa o dalawang beses sa isang linggo namin inaalmusal ‘yun. Nakakasawa pero nakasanayan. May isang beses na tumakbo pa ako sa banyo para iluwa ‘yun sa basurahan kasi ayaw ko talaga ang lasa. Pero kailangang kainin. Kasi luto ni Lola.

Kapag may sipon ako at maririnig ako ni Lolang sumisinghot, kukuha siya agad ng maduming damit sa labahan. Lalapit sa’kin, hahawakan ako sa ulo, itatapat sa ilong ko ang damit, at uutusan ako, “Singa.” Hindi kami titigil hangga’t sa palagay niya, may sipon pang natira. Kahit na parang hindi nauubos. “Singa,” utos niya. Kahit na pakiramdam ko dudugo na ang ilong ko at wala ng akong sipong ilalabas pa, “Singa,” at sisinga ako dahil utos ni Lola.

Sa tuwing meron akong lagnat, kailangan sa tabi ni Lola matulog. Papatungan niya ng bimpong may suka ang noo ko, na sa asim ay minsan, hindi ako makatulog. Sa kalagitnaan ng gabi, uutusan niya akong huminga sa kamay niya, at kapag mainit pa ang hininga ko, may lagnat pa ako. Mainit naman talaga ang hininga, ‘di ba? Kaya laging may lagnat pa din si Bum. Hindi matutulog si Lola, buong gabi akong pinapaypayan, buong gabi akong binabantayan. Hindi napapagod. Basta, para kay Bum.

N’ung 17th birthday ko, at malungkot ako dahil walang handa, pinapatay ni Lola ang dalawang manok sa bakuran, at inadobo, para kahit papano may mapagsaluhan. Nagpabili pa nga siya ng cake kay Kuya Amang. Tuwang-tuwa ako at gustung-gusto ko ng i-text ang mga kaibigan ko na pumunta na sa bahay. Pero nagkataong n’ung araw na ‘yon, may meeting sina Mama at ang mga kasama niyang nag-aayos ng fiesta ng barangay. Pinakain sila ni Mama ng adobong manok at cake, at inutusan niya akong bumili ng dalawang 1.5 na coke at yelo sa tindahan. Pagkabigay ko sa kanila ng coke, sinalubong ako ng maraming “Happy birthday” mula sa mga bibig na ngumunguya ng adobong manok. Hiningi ni Mama ang sukli sa coke at yelo, at dahil hindi ko alam anong gagawin ko, umalis na lang ako. Umakyat ako sa kwarto, umupo sa tapat ng electric fan at bumulong, “Okay lang. ‘Di ako iiyak kasi birthday ko.” Sumilip si Lola sa pinto at ngumiting malungkot. Ngumiti na lang din ako. Pag-alis niya, hindi ko na napigilang humagulgol. “Buti pa si Lola,” sabay singhot.

N’ung lumalaki ako, lagi akong pinupuri ni Lola na maganda’t matalino’t mabait. Kahit n’ung malaki na ako ay hinahalikan niya pa rin niya ako sa noo, at kinakantahan ng mga kantang simula sanggol pa ako ay naririnig ko na. “Bum bum, ang ganda-ganda ni Bum bum.” Sabay halik sa noo, halik na matagal, halik na sinisinghot ang ulo ko, halik na parang hinding-hindi matatapos. Dahil si Bum at si Bum lang ang paboritong apo ni Lola.

Si Bum, ang kasabay ni Lola sa pagkanta sa karaoke ng Fascination, Only You at Diana. Kung hindi sasabay si Bum, hindi kakanta si Lola. Si Lola at si Bum. Si Bum at si Lola.

Si Lola, ang Reyna ng barangay. Pagkatapos kumain ng pananghalian, lalabas na siya, hawak ang kanyang payong, may araw man o wala. Bibisita sa apat na sitio ng barangay, pupunta kung saan niya trip magsugal. Si Lola, ang Reyna. Ang Reyna na  kilala ng lahat, nirerespeto, at minamahal. Mahal na mahal siya ng mga tao sa labas ng apat na sulok ng kanyang bahay – ang bahay kung saan kami nakikitira, dahil iniwan kami ni Papa na walang sariling lupang matatawag na sa amin.

Si Lola, na halos mag-iiyak sa harap kong sinasabing may lalaki si Mama. Si Lola, na isang araw na napuno, sinigawan si Mama, at kumuha ng kutsilyo. Sinugod si Mama at sa sala, sa harap ko, ni ate at ni bunso, unti-unting nilapitan si Mama. Humarang si ate kay Mama. Tinulak si Lola palayo. Yakap ko si bunso, hindi kami halos makatayo. Si Lola, na simula n’un, ay halos hindi na nila kausapin. Si Lola, na hindi ko pinaniwalaan at pinagtaniman ko ng sama ng loob. Si Lola, na kahit kailan, hindi ako sinaktan.

Si Mama, si ate at si bunso, laban kay Lola. Wala akong ginawa. Hindi ko pinansin ang bangayan na araw-araw na gumigising sa akin. Sa pagdaan ng mga taon, wala akong ginawa at nasanay ako ag an’un. Halos hindi nag-uusap sina Mama at Lola, magpapabili ng meryendang coke at boy bawang si Lola sa tindahan, manananghalian si Lola (minsan sa kapitbahay na), aalis para magsugal, babalik ng madaling-araw, tatawagin si Bum. Mga normal na araw, na unti-unting naubos na hindi ko namamalayan.

Nabawasan din ang pagsusugal ni Lola. Nagtataka ako n’un kung bakit nasa kwarto na lang siya, nakahiga, at lalabas lang kung kakain. Minsan, magsusugal pa din, pero maaga na ang uwi. Pati si Mama, nag-alala. Pina-check-up namin siya at wala namang nakitang malala. Dumating sa puntong binibigyan na ni Mama ng pang-sugal si Lola para siya mismo ang magkusang lumabas. Pero nanghina siya. Wala pa din akong ginawa.

Nagkasakit si Lola, nasa kolehiyo na ako. At sa isang iglap, nag-uusap na sila uli ni Mama. Dahil malaki naman ang kita ng dalawang anak ni Lola sa abroad, pinadala siya sa pinakamagandang ospital sa Maynila. Cancer of the ovary ang sakit ni Lola. Stage four. Inoperahan siya para tanggalin ang mga malignant na ceast, pero hindi na natanggal. Open-close ang operasyon, sabi ni Mama. Binuksan, para lang isara ulit. Hindi na sinabi kay Lola na hindi natanggal ang mga bukol sa ovary niya. Hindi niya nalaman pero alam kong alam niya.

Dalawang buwan na ang nakalipas at higit kalahating-milyon na ang bill sa ospital. Ipinalipat ng mga Tito ko si Lola sa pampublikong ospital, may discount kasi dahil Hukbalahap si Lolo. Pampublikong ospital ‘yon na ibang-iba doon sa pribado, kung saan alagang-alaga si Lola ng mga doktor at nars. Sa araw ng paglilipat una kong nakitang iyakan ni Mama ang kalagayan ni Lola. Habang nakahiga si Lola sa hindi kumportableng kama, nakaupo si Mama sa sulok ng bagong kwarto, nakatingin sa kanya, at hindi mapigil ang luha. Iniyakan niya ako n’un. “Kung mayaman lang tayo tulad ng mga tito mo, anak, hindi natin ililipat ng ospital ang Lola mo. Kumikita sila ng milyon, anak. Pero sumusuko na sila. Wala tayong magagawa.”  Hindi dapat nilipat si Lola. Hindi sila dapat sumuko.

Tuwing dumadalaw ako kay Lola, nag-uusap kami na parang wala siyang sakit. Kung anu-ano lang na walang kakwenta-kwentang bagay. Hindi ko din siya matignan sa mata dahil alam kong iiyak lang ako. Ayaw kong ipakita kay Lola na nasasaktan ako, na nahihirapan ako, dahil alam kong mas masakit ang pinagdadaanan niya. Isang beses lang siya may nabanggit tungkol sa sakit niya. Kinumusta niya si bunso na pinagbawalan ni Mama na dumalaw sa ospital. “Hindi ko na siya makikita.”

Hindi ko makakalimutan ‘yung huling dalaw ko kay Lola, nanonood kami ng Eat Bulaga sa maliit na TV sa kwarto niya. Payat na payat na siya. Nakatakip naman ng kumot ang tiyan niya, pero nakita ko pa rin ang bakal na nagdidikit sa hati n’ung inoperahan siya. Hindi magawang tanggalin dahil ang hindi na gumagaling ang sugat. Kinukumusta niya ang bahay, ang mga grades ko sa school, at binibilinan akong h’wag munang mag-asawa at magtapos muna sa pag-aaral. Ayokong makinig kasi pakiramdam ko namamaalam na siya. Hindi ko kayang mawala si Lola. Bumaho ang kwarto at napatingin ako sa kanya, namimilipit sa sakit ang mukha niya. Maya-maya’y inutusan niya akong tawagin ang caretaker niya, para palitan daw ang kanyang diaper kasi tumae siya. Nakuha niya pang matawa sa utos niya. Pero ako, hindi halos makangiti dahil kitang-kita ko ang paghihirap niya.

Sa mga huling sandali ni Lola ay wala ako. Wala ako dahil may quiz sa major subject kinabukasan. Wala ako, at hinahanap niya ako. Wala ako. Hindi ko alam kung kailan ko mapapatawad ang sarili ko dahil do’n. Hanggang ngayon, hindi pa rin. Hanggang ngayon, gusto ko pa ring ibalik ang oras, makapagpaalam man lang kay Lola. Pero hindi ko din siguro kakayanin.

Si Bum at si Lola. Si Lola at si Bum. Ngayon, si Bum na lang.

Ang sakit ipatanggap sa sarili ko na wala na, wala ng papansin sa akin pag maganda ang suot ko, kapag maganda ang buhok ko, kapag mataas ang grades ko, kapag mabunganga ako, kapag tahimik ako, kapag sobrang saya ko, o sobrang lungkot ko. Wala ng magsasabi sa akin na ako ang pinakamaganda at pinakamatalino at pinakamagaling at pinakamahal, kasi sa mata lang naman ni Lola bida si Bum. At sapat na siya para sa akin. Sa akin tuloy, wala ng pinaka-nagmamahal. Ang sakit na wala na yung iisang tao na unang-una ako sa puso.

Araw-araw ko siyang mami-miss.

• • •

Ilang taon na siyang wala. Ngayon, ang normal na araw ko ay gan’un pa din. Hindi na nga lang ako bumibili ng coke at boy bawang pang-meryenda ni Lola. Matutulog ako at babangon, pagbubuksan si Mama na madaling-araw na nakauwi dahil sa sugal. Kinabukasan, gigising ako dahil sa inaaway na naman ni Mama ang kasambahay. Normal na araw.

Miss ko na si Lola.

One thought on “Si Lola

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s